است ؟ . و نيز با اين بيان فساد گفتار يك عده مفسر ديگر روشن مىشود كه گفته‌اند : منظور آيه اين است كه مردم امت واحده اى در ضلالت بودند ، چون اگر منظور اين نبود ، وجهى نداشت كه دنبالش بفرمايد : ( پس خدا انبيا را برانگيخت . . . ) و وجه فساد اين گفتار اين است كه اين مفسرين غفلت كرده‌اند از اينكه خداى سبحان خودش اين ضلالت را ذكر كرده و بطور اشاره فرموده : * ( « فَهَدَى اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيه مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِه » ) * و فرموده اين ضلالت تنها از ناحيه علماى دين ، و بعد از نزول كتاب و بيان آيات خدا ناشى شده و اگر قبل از بعثت انبيا مردم همگى گمراه بوده گرفتار كفر و نفاق و معاصى بوده‌اند ، ديگر معنا ندارد اين ضلالت را به علماى دين نسبت دهد . و باز از بيان گذشته ما اشكالى كه به گفتار بعضى ديگر از مفسرين وارد است روشن مىشود ، چه آن مفسر گفته : منظور از كلمه ( ناس ) بنى اسرائيل است ، نه عموم مردم ، چون خداى سبحان در جاى ديگر عين اين اختلاف و بغى را به بنى اسرائيل نسبت داده فرمود : « فَمَا اخْتَلَفُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ » « 1 » . و اشكال اين تفسير اين است كه هيچ دليلى بر آن نيست ، و صرف اينكه طايفه اى از بشر دچار بغى شده‌اند ، دليل نمىشود كه هر جا سخن از بغى مىرود بگوئيم مراد همان قومند . و از همه اينها فاسدتر تفسير كسى است كه گفته : منظور از كلمه : ( ناس ) در آيه شريفه خصوص حضرت آدم ع است ، و معناى آيه اين است كه آدم امت واحده و تنها كسى بود كه هدايت داشت ، و بعد از او ذريه اش اختلاف كردند ، و خدا انبيايى برانگيخت . . . ، و آيه شريفه نه از اول تا به آخرش با اين تفسير مطابقت دارد ، و نه حتى بعضى از جملاتش با آن مساعد است . و باز با بيان ما فساد اين گفتار روشن مىشود كه بعضى گفته‌اند : كلمه ( كان ) در آيه اصلا معناى زمان را نمىدهد ، هم چنان كه در جمله : « وَكانَ اللَّه عَزِيزاً حَكِيماً » كلمه ( كان ) منسلخ از زمان است ، و معناى آيه اين است كه مردم همه از اين جهت كه مدنى به طبعند يك امتند ، چون مدنيت به طبع اختصاص به يك نسل و دو نسل ندارد ، بلكه هر جا و در هر زمانى انسانى يافت شود ، بالطبع مدنى است ، چون زندگيش بدون اجتماع با افراد ديگر تامين نمىشود ، حوائجش آن قدر زياد است كه خودش به تنهايى نمىتواند آنها را برآورد ، و دايره لوازم

--> ( 1 ) بنى اسرائيل اختلاف نكردند مگر از در بغى و بعد از آنكه داراى علم به كتاب خدا شدند . « سوره جاثيه آيه 16 »